Co się dzieje: Ustalamy obszary badania, poziom istotności i harmonogram. Przekazujemy sprzedającemu listę dokumentów dopasowaną do branży i struktury transakcji. Efekt dla kupującego: Kupujący wie, co zostanie zbadane i ile to potrwa, zanim poniesie pierwszy koszt
Co się dzieje: Badamy dokumenty, zadajemy pytania uzupełniające, weryfikujemy dane w rejestrach zewnętrznych: KRS, księgi wieczyste, rejestr zastawów, CEIDG, biała lista podatników. Efekt dla kupującego: Ryzyka ujawniają się w trakcie, a nie dopiero w raporcie końcowym
Co się dzieje: Każde ustalenie opisujemy według schematu: stan faktyczny, podstawa prawna, skutek finansowy, rekomendacja. Ryzyka porządkujemy według wagi, nie według działu. Efekt dla kupującego: Kupujący ma listę pozycji nadających się do przeniesienia wprost na stół negocjacyjny
Co się dzieje: Ustalenia zamieniamy na zapisy: obniżkę ceny, oświadczenia i zapewnienia, indemnity, warunki zawieszające, część ceny płatną warunkowo. Efekt dla kupującego: Raport kończy się dokumentem, a nie listą uwag
Odpowiedzialność nabywcy za zaszłości sprzedającego wynika z ustawy, a nie z umowy — dlatego zapis „sprzedający oświadcza, że spółka nie ma zaległości” nie chroni kupującego przed wierzycielem ani przed organem podatkowym. Chroni go wyłącznie w relacji ze sprzedającym, i tylko wtedy, gdy sprzedający jest wypłacalny.
Zaświadczenie z art. 306g Ordynacji podatkowej jest jedynym instrumentem, który ustawowo ogranicza odpowiedzialność podatkową nabywcy. Nabywca nie odpowiada za zaległości podatkowe, które nie zostały w nim wykazane (art. 112 § 6 Ordynacji podatkowej). Ochrona ma jednak termin: jeżeli od dnia wydania zaświadczenia do dnia zbycia upłynęło więcej niż 30 dni, nabywca odpowiada również za należności powstałe w tym okresie (art. 112 § 7). Zaświadczenie wydaje organ podatkowy na wniosek zbywającego albo — za jego zgodą — na wniosek nabywcy, dlatego jego uzyskanie trzeba wpisać do harmonogramu transakcji, a nie zostawić na ostatni tydzień.
Obowiązek zgłoszenia koncentracji nie powstaje, jeżeli obrót przedsiębiorcy, nad którym ma zostać przejęta kontrola, nie przekroczył w Polsce w żadnym z dwóch lat obrotowych poprzedzających zgłoszenie równowartości 10 mln euro (art. 14 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów). Wyłączenie liczy się od obrotu przejmowanego podmiotu, nie od obrotu grupy kupującego — to najczęściej mylona zasada w transakcjach średniej wielkości.
| Obszar | Podstawa prawna | Na czym polega ryzyko |
|---|---|---|
|
Zobowiązania cywilnoprawne przy nabyciu przedsiębiorstwa |
art. 55⁴ Kodeksu cywilnego |
Nabywca odpowiada solidarnie ze zbywcą za zobowiązania związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa, chyba że przy zachowaniu należytej staranności nie wiedział o nich w chwili nabycia. Odpowiedzialność ograniczona jest do wartości nabytego przedsiębiorstwa i nie może zostać ograniczona bez zgody wierzyciela. |
|
Zaległości podatkowe |
art. 112 Ordynacji podatkowej |
Nabywca przedsiębiorstwa lub ZCP odpowiada całym swoim majątkiem, solidarnie ze zbywcą, za zaległości podatkowe powstałe do dnia nabycia i związane z prowadzoną działalnością. Odpowiedzialność jest ograniczona do wartości nabytego przedsiębiorstwa lub jego zorganizowanej części. |
|
Pracownicy |
art. 23¹ Kodeksu pracy |
Przy przejściu zakładu pracy lub jego części nowy pracodawca staje się z mocy prawa stroną w dotychczasowych stosunkach pracy. Przy przejściu części zakładu dotychczasowy i nowy pracodawca odpowiadają solidarnie za zobowiązania powstałe przed przejściem. |
|
Zgoda na koncentrację |
art. 13 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów |
Zamiar koncentracji wymaga zgłoszenia Prezesowi UOKiK, gdy łączny światowy obrót uczestników przekroczył 1 mld euro albo ich łączny obrót w Polsce przekroczył 50 mln euro w roku poprzedzającym zgłoszenie. |
|
Sankcja za brak zgody |
art. 106 ust. 1 pkt 3 i art. 108 ust. 1 pkt 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów |
Za dokonanie koncentracji bez zgody Prezesa UOKiK — także nieumyślne — spółce grozi kara do 10% obrotu z roku poprzedzającego rok nałożenia kary. Osobie pełniącej funkcję kierowniczą lub wchodzącej w skład zarządu, która nie zgłosiła zamiaru koncentracji, grozi kara do pięćdziesięciokrotności przeciętnego wynagrodzenia. |
Wybór między kupnem udziałów a kupnem przedsiębiorstwa lub jego zorganizowanej części przesądza o tym, co przechodzi na kupującego z mocy prawa, a co wymaga odrębnej czynności — i to on wyznacza zakres badania, a nie odwrotnie. Rozstrzygnięcie zapada na styku prawa i podatków, dlatego strukturę transakcji ustalamy razem z zespołem podatkowym, zanim strony podpiszą list intencyjny — po jego podpisaniu zmiana struktury oznacza powrót do negocjacji ceny.
Pełne zestawienie różnic prawnych i podatkowych między share dealem a asset dealem, wraz z konsekwencjami dla PCC, VAT i odpowiedzialności nabywcy, znajduje się na stronie fuzji i przejęć: Transakcje M&A
Due diligence prawne ustala, czy sprzedający może skutecznie przenieść przedmiot transakcji i jakie zobowiązania są z nim trwale związane. Badanie obejmuje tytuł prawny do udziałów i aktywów, obciążenia, zgody korporacyjne i umowne oraz spory, które mogą przełożyć się na wynik finansowy po zamknięciu.
Zakres badania zawężamy do ryzyk, które realnie mogą zmienić cenę albo przebieg transakcji. Raport, który wymienia każdą nieaktualną pieczątkę na równi z brakiem tytułu do nieruchomości produkcyjnej, jest bezużyteczny w negocjacjach. Ustalenia porządkujemy według wagi finansowej i prawdopodobieństwa materializacji, a nie według kolejności działów w spółce.
| Obszar badania | Co ustalamy | Typowe znalezisko |
|---|---|---|
|
Struktura właścicielska i tytuł do udziałów |
Ciągłość nabycia udziałów, ważność uchwał, zgody małżonków, opcje i prawa pierwszeństwa w umowie spółki, zastawy rejestrowe na udziałach |
Udziały objęte zastawem rejestrowym zabezpieczającym kredyt, którego bank nie zamierza zwolnić przed spłatą |
|
Umowy handlowe |
Klauzule zmiany kontroli, zakazy cesji, kary umowne, terminy wypowiedzenia, wyłączność |
Klauzula change of control w umowie z kluczowym odbiorcą, uprawniająca go do wypowiedzenia w razie zmiany właściciela |
|
Nieruchomości i środki trwałe |
Tytuł prawny, wpisy w księgach wieczystych, służebności, hipoteki, zgodność użytkowania z pozwoleniem na budowę i MPZP |
Hala rozbudowana bez pozwolenia, ujawniona dopiero przy porównaniu projektu z inwentaryzacją |
|
Zatrudnienie |
Umowy z kadrą kluczową, zakazy konkurencji, zaległe nadgodziny i urlopy, umowy B2B o cechach stosunku pracy, ZFŚS |
Grupa specjalistów rozliczana jako B2B przy pełnej podległości służbowej — ryzyko przekwalifikowania i zaległych składek |
|
Spory i postępowania |
Sprawy sądowe, arbitrażowe, administracyjne, kontrole w toku, roszczenia zgłoszone i niezgłoszone |
Roszczenie zgłoszone przedsądowo, nieujęte w rezerwach i niewidoczne w sprawozdaniu |
|
Zgody regulacyjne |
Koncesje, zezwolenia, wpisy do rejestrów, obowiązek zgłoszenia koncentracji, sektorowa kontrola inwestycji |
Zezwolenie nieprzenoszalne przy asset dealu — konieczność uzyskania nowego przed zamknięciem |
|
Własność intelektualna |
Prawa do znaków towarowych, oprogramowania, dokumentacji technicznej, umowy z podwykonawcami i pracownikami |
Kluczowe oprogramowanie napisane przez podwykonawcę bez przeniesienia autorskich praw majątkowych na spółkę |
W badaniu spółki produkcyjnej z branży automotive ustaliliśmy, że kilkunastoosobowy zespół utrzymania ruchu był rozliczany na podstawie umów o współpracy z jednoosobowymi działalnościami. Umowy przewidywały stałe miesięczne wynagrodzenie, pracę w zakładzie w wyznaczonych godzinach, podleganie kierownikowi zmiany i zakaz świadczenia usług na rzecz innych podmiotów.
Konstrukcja ta odpowiada cechom stosunku pracy określonym w art. 22 § 1 Kodeksu pracy, a zgodnie z art. 22 § 1(2) nie jest dopuszczalne zastąpienie umowy o pracę umową cywilnoprawną przy zachowaniu tych cech. Ryzyko obejmowało zaległe składki na ubezpieczenia społeczne wraz z odsetkami za okres nieprzedawniony oraz korektę rozliczeń podatkowych po obu stronach.
W umowie ryzyko pokryliśmy indemnity o wartości odpowiadającej oszacowanej ekspozycji, niezależnym od ogólnych limitów odpowiedzialności sprzedającego, oraz warunkiem zawieszającym: uporządkowanie formy zatrudnienia kluczowych osób przed zamknięciem. Cena nie została obniżona, ponieważ ryzyko było usuwalne — obniżka objęłaby również scenariusz, w którym nigdy by się nie zmaterializowało.
Due diligence podatkowe ustala wysokość zaległości i ryzyk podatkowych, które przejdą na kupującego lub obciążą nabywaną spółkę, oraz weryfikuje, czy przyjęta struktura transakcji nie generuje nowego obciążenia. Badanie prowadzimy z uwzględnieniem okresu przedawnienia zobowiązań podatkowych, który wynosi co do zasady 5 lat, licząc od końca roku kalendarzowego, w którym upłynął termin płatności podatku (art. 70 § 1 Ordynacji podatkowej).
Kwalifikacja przedmiotu transakcji jako zorganizowanej części przedsiębiorstwa rozstrzyga o obciążeniu podatkowym całej transakcji, dlatego badamy ją zawsze przed wyborem struktury, a nie po podpisaniu listu intencyjnego. Zbycie przedsiębiorstwa lub ZCP pozostaje poza zakresem ustawy o VAT, ale podlega podatkowi od czynności cywilnoprawnych — a organy weryfikują, czy zespół składników rzeczywiście był wyodrębniony organizacyjnie, finansowo i funkcjonalnie w momencie zbycia.
| Obszar | Zakres |
|---|---|
|
CIT i rozliczenia wewnątrzgrupowe |
koszty usług niematerialnych od podmiotów powiązanych, pożyczki wewnątrzgrupowe i ich oprocentowanie, kompletność dokumentacji cen transferowych oraz złożonych informacji TPR. |
|
VAT |
prawo do odliczenia przy transakcjach z podmiotami o podwyższonym ryzyku, korekty, stawki przy sprzedaży nieruchomości, w tym kwalifikacja przedmiotu transakcji jako przedsiębiorstwa lub ZCP, która wyłącza transakcję spod ustawy o VAT. |
|
Podatek u źródła (WHT) |
wypłaty dywidend, odsetek i należności licencyjnych za granicę, certyfikaty rezydencji, dochowanie należytej staranności i stosowanie mechanizmu pay and refund. |
|
Podatek od nieruchomości |
kwalifikacja budowli i urządzeń technicznych, szczególnie w zakładach produkcyjnych, gdzie różnica w kwalifikacji jednej linii technologicznej potrafi zmienić roczne obciążenie o kilkaset tysięcy złotych. |
|
Ulgi i rozliczenia szczególne |
ulga B+R, IP Box, rozliczenia w Polskiej Strefie Inwestycji, estoński CIT i skutki, jakie dla nich rodzi zmiana właściciela lub struktury. |
|
Obowiązki raportowe |
schematy podatkowe (MDR), strategia podatkowa, JPK_CIT, kompletność rejestracji i zgłoszeń. |
Vendor due diligence to badanie własnej spółki przed uruchomieniem procesu sprzedaży, przeprowadzane po to, żeby ryzyka wykryć i usunąć przed wejściem kupującego do data roomu. Sprzedający, który sam znajdzie brakującą uchwałę albo nieuporządkowaną kwestię prawa do znaku towarowego, poprawia je w spokoju. Sprzedający, u którego znajdzie je kupujący, oddaje ten sam problem w formie obniżki ceny.
Typowy efekt vendor due diligence to skrócenie procesu i mniejsza liczba pozycji w rachunku korygującym cenę. Przygotowujemy również sam data room: strukturę, politykę dostępu i zakres ujawnienia, ponieważ to, co zostanie w nim udostępnione, wyznacza później granicę odpowiedzialności sprzedającego za oświadczenia i zapewnienia.
Badanie obszaru IT ustala, czy spółka ma prawo do oprogramowania, którego używa i które sprzedaje, oraz jakie obowiązki regulacyjne przejdzie kupujący wraz z jej systemami. Ten obszar jest w polskich transakcjach najczęściej pomijany, a od 2026 roku generuje ryzyko porównywalne z podatkowym.
Jeśli przejmowana spółka produkuje lub dystrybuuje produkty z elementami cyfrowymi, badamy dodatkowo jej przygotowanie do wymogów Cyber Resilience Act — obowiązki producenta przechodzą na podmiot wprowadzający produkt do obrotu, niezależnie od tego, kto był jego właścicielem w chwili projektowania.
Ustalenie z due diligence ma wartość dopiero wtedy, gdy trafi do umowy jako konkretny mechanizm. Raport, po którym umowa pozostaje niezmieniona, nie zmniejszył ryzyka kupującego ani o złotówkę.
Doradzamy przy negocjacjach tych zapisów, a nie tylko przy ich redakcji. Kupujący, który przychodzi na negocjacje z listą ryzyk i gotową propozycją mechanizmu dla każdego z nich, rozmawia z pozycji zupełnie innej niż ten, który przynosi raport i pyta, co teraz.
w XX Rankingu firm i doradców podatkowych Dziennik Gazeta Prawna.
w Rankingu firm doradztwa podatkowego Rzeczypospolitej.
Za wkład w rozwój gospodarczy, zaangażowanie w ideę społecznej odpowiedzialności biznesu oraz stworzenie silnej i rozpoznawalnej marki.
Wyróżnienie dla firm kierujących się wysokimi standardami w działalności biznesowej, gwarantujących najwyższą jakość obsługi.
Opisz przedmiot i etap transakcji. Wskażemy zakres badania właściwy dla tej sytuacji oraz orientacyjny czas jego przeprowadzenia.
Najważniejsze odpowiedzi dotyczące tej usługi.
Nie ma przepisu, który nakazywałby przeprowadzenie due diligence. Jest natomiast przepis, który obciąża kupującego skutkami jego braku: zgodnie z art. 55⁴ Kodeksu cywilnego nabywca przedsiębiorstwa odpowiada solidarnie ze zbywcą za zobowiązania związane z jego prowadzeniem, chyba że przy zachowaniu należytej staranności nie mógł o nich wiedzieć. Przesłanka należytej staranności jest w praktyce oceniana przez pryzmat tego, czy kupujący w ogóle zbadał przedmiot transakcji. Podobnie działa art. 112 Ordynacji podatkowej w odniesieniu do zaległości podatkowych.
Due diligence bada przedmiot transakcji z perspektywy kupującego i kończy się rekomendacją, jak zidentyfikowane ryzyka przenieść do umowy. Audyt bada zgodność działania spółki z określonym wzorcem — przepisami, standardem, polityką wewnętrzną — i kończy się rekomendacją naprawczą dla samej spółki. Ta sama nieprawidłowość w raporcie z due diligence jest argumentem w negocjacji ceny, a w raporcie z audytu zadaniem do wykonania.
Poważne ryzyko rzadko kończy transakcję. Zwykle zmienia jej warunki: cenę, strukturę albo harmonogram. Ustalenie, którego nie da się usunąć przed zamknięciem, przenosimy do umowy jako indemnity, zatrzymanie części ceny lub rachunek escrow. Ustalenie, które da się usunąć — zwolnienie zastawu, uzyskanie zgody kontrahenta, uporządkowanie praw do oprogramowania — staje się warunkiem zawieszającym. Odstąpienie od transakcji jest rozwiązaniem ostatnim i dotyczy sytuacji, w której ryzyko podważa sam cel gospodarczy zakupu.
Czas badania zależy od struktury transakcji, liczby badanych podmiotów i kompletności data roomu. Badanie ograniczone do ryzyk krytycznych (red flag due diligence) zamyka się w wyraźnie krótszym terminie niż badanie pełne, ponieważ obejmuje wyłącznie obszary mogące przesądzić o zawarciu transakcji lub istotnie zmienić cenę. Harmonogram ustalamy przed rozpoczęciem i zapisujemy razem z zakresem — wraz z listą obszarów wyłączonych z badania.
Badanie kupującego finansuje kupujący, ponieważ to on ponosi ryzyko nabycia. Vendor due diligence finansuje sprzedający, który zleca je przed uruchomieniem procesu sprzedaży, żeby usunąć ryzyka zanim znajdzie je druga strona. W transakcjach z kilkoma oferentami sprzedający czasem udostępnia własny raport vendor due diligence wszystkim uczestnikom procesu, co skraca badanie po stronie każdego z nich.
Zaświadczenie z art. 306g Ordynacji podatkowej chroni nabywcę wyłącznie w zakresie zaległości w nim wykazanych — nabywca nie odpowiada za zaległości, które się w nim nie znalazły (art. 112 § 6 Ordynacji podatkowej). Nie obejmuje jednak ryzyk, które nie są jeszcze zaległością: zakwestionowanych kosztów, nieprawidłowej kwalifikacji podatku od nieruchomości, braków w dokumentacji cen transferowych czy nierozliczonego podatku u źródła. Te ujawnia dopiero badanie. Dodatkowo ochrona z zaświadczenia ma termin: jeżeli od jego wydania do dnia zbycia upłynęło więcej niż 30 dni, nabywca odpowiada również za należności powstałe w tym okresie (art. 112 § 7 Ordynacji podatkowej).
