Wraca sprawa dotycząca loterii promocyjnych organizowanych przez influencerów. Sąd Okręgowy w Szczecinie wydał postanowienie w sprawie „7 AUT 2 i DOM X BUDDA” – i w tym postanowieniu kryje się problem, który w praktyce obrony w sprawach karno-skarbowych pojawia się regularnie.
Chodzi o pytanie: na czym prokuratura może prawidłowo zastosować zabezpieczenie majątkowe?
To pytanie zasługuje na uwagę. Bo od jego rozstrzygnięcia zależy, czy postanowienie o zabezpieczeniu będzie prawidłowe – czy może będzie podatne na zaskarżenie do Sądu.
Czym jest zabezpieczenie majątkowe?
Zaczynajmy od podstaw. Zabezpieczenie majątkowe to narzędzie procesowe, które ma zagwarantować wykonanie przyszłego wyroku. Najogólniej chodzi o to, że jeśli w przyszłości Sąd orzeknie grzywnę, przepadek czy zwrot korzyści majątkowej – będzie z czego zaspokoić orzeczone świadczenia.
Bez zabezpieczenia oskarżony mógłby pozbyć się majątku przed wyrokiem. A wtedy wykonanie orzeczenia byłoby niemożliwe lub znacznie utrudnione.
Kiedy można orzec decyzje o zabezpieczeniu majątkowym w postępowaniu karnym?
Przepisy są jasne. Zgodnie z art. 291 § 1 Kodeksu postępowania karnego, Sąd lub w postępowaniu przygotowawczym prokuratura może wydać postanowienie o zabezpieczeniu, gdy:
- postępowanie osiągnęło stadium in personam – zarzucono oskarżonemu popełnienie przestępstwa;
- jest uzasadniona obawa, że bez zabezpieczenia wykonanie orzeczenia będzie niemożliwe albo znacznie utrudnione.
Obie przesłanki muszą być spełnione łącznie. Najczęściej dyskusja skupia się na drugiej – na tej „uzasadnionej obawie”.
Mniej mówi się o czymś równie ważnym: na czym właściwie to zabezpieczenie ciąży?
Co Sąd lub prokuratura może zabezpieczyć?
Kodeks postępowania karnego mówi o zabezpieczeniu „na mieniu oskarżonego” lub – w określonych sytuacjach – na mieniu podmiotu pociągniętego do odpowiedzialności posiłkowej, albo na mieniu, o którym mowa w art. 45 § 2 Kodeksu karnego (konfiskata rozszerzona).
Brzmi prosto. Ale w praktyce pojawia się wiele pytań.
Czym jest mienie oskarżonego:
Mienie to pojęcie szerokie – to „własność i inne prawa majątkowe”. Chodzi o wszystko, co ma wartość majątkową i należy do oskarżonego.
W praktyce zabezpieczane są:
- nieruchomości (poprzez hipotekę przymusową);
- rachunki bankowe;
- wierzytelności;
- rzeczy ruchome;
- papiery wartościowe.
Ale – i tu jest punkt kluczowy – mienie to musi rzeczywiście należeć do oskarżonego. Musi istnieć prawny związek między oskarżonym a zabezpieczanym majątkiem.
Mienie objęte konfiskatą rozszerzoną – postanowienia o zabezpieczeniu majątkowym
Szczególną kategorię stanowi mienie, o którym mowa w art. 45 § 2 i § 3 Kodeksu karnego. To tzw. konfiskata rozszerzona – instytucja wprowadzona dla najpoważniejszych przestępstw majątkowych.
W przypadku skazania za przestępstwo, z którego osiągnięto korzyść majątkową znacznej wartości, albo przestępstwo zagrożone karą pozbawienia wolności nie niższą niż 5 lat, albo przestępstwo popełnione w zorganizowanej grupie przestępczej – ustawodawca wprowadza domniemanie pochodzenia mienia z przestępstwa.
Za korzyść uzyskaną z przestępstwa uważa się mienie, które sprawca objął we władanie lub do którego uzyskał jakikolwiek tytuł w okresie 5 lat przed popełnieniem przestępstwa do chwili wydania wyroku – chyba że sprawca przedstawi dowód przeciwny.
Co więcej, art. 45 § 3 k.k. rozszerza to domniemanie na mienie przeniesione na osoby trzecie. Jeżeli korzyść została przeniesiona na inną osobę fizyczną, prawną lub jednostkę organizacyjną, uważa się, że należy do sprawcy – chyba że okoliczności nabycia wskazują, iż nabywca nie mógł przypuszczać, że mienie pochodzi z czynu zabronionego.
W takich przypadkach prokuratura może zabezpieczyć majątek na podstawie art. 291 § 1 k.p.k. w związku z art. 45 § 2-3 k.k. – nawet jeśli formalnie mienie należy do osoby trzeciej. Ale warunkiem jest, aby przestępstwo wypełniało przesłanki z art. 45 § 2 k.k.
To domniemanie można obalić. Sprawca lub osoba trzecia mogą przedstawić dowód, że mienie pochodzi z legalnego źródła. To odwrócenie ciężaru dowodu – wyjątek od standardowych reguł procesowych, uzasadniony wagą zwalczanych przestępstw.
Mienie podmiotu pociągniętego do odpowiedzialności posiłkowej:
Od kilku lat prokuratura może zabezpieczać również majątek podmiotu pociągniętego do odpowiedzialności posiłkowej. Ta instytucja pochodzi z prawa karnego skarbowego.
Odpowiedzialność posiłkowa ma zastosowanie w sytuacji, gdy sprawca (osoba fizyczna) czynu zabronionego jest zastępcą osoby fizycznej, osoby prawnej lub jednostki organizacyjnej niemającej osobowości prawnej – działając jako pełnomocnik, zarządca, pracownik lub w jakimkolwiek innym charakterze – a zastępowany podmiot odniósł albo mógł odnieść z popełnionego przestępstwa skarbowego jakąkolwiek korzyść majątkową.
Może to być spółka handlowa, fundacja czy stowarzyszenie. Prokuratura może wtedy zabezpieczyć majątek takiego podmiotu zgodnie z art. 291 § 2 k.p.k. w związku z art. 24 § 1 Kodeksu karnego skarbowego.
Kluczowe pytanie: co jest mieniem podmiotu pociągniętego do odpowiedzialności posiłkowej?
Tu zaczyna się problem. Sprawa „loterii Buddy” to doskonały przykład.
Prokuratura wydała postanowienie o zabezpieczeniu wobec Influi Publishing Sp. z o.o. jako podmiotu pociągniętego do odpowiedzialności posiłkowej. Zabezpieczono środki pieniężne pochodzące z gwarancji bankowej – blisko 3,5 miliona złotych przechowywane na rachunku depozytowym Izby Administracji Skarbowej.
Pytanie: czy te środki pieniężne znajdujące się na rachunku depozytowym były rzeczywiście mieniem spółki?
Czym jest rachunek depozytowy Izby?
Aby to zrozumieć, trzeba wiedzieć, jak funkcjonują loterie promocyjne. Organizator, chcąc uzyskać zezwolenie od Dyrektora Izby Administracji Skarbowej, musi wnieść zabezpieczenie finansowe w postaci gwarancji bankowej wypłaty nagród.
Po co? Żeby uczestnicy loterii byli bezpieczni. Jeśli organizator nie wypłaci nagród – Izba ma obowiązek skorzystać z wniesionego zabezpieczenia i wypłacić równowartość nagród uczestnikom loterii.
Gwarancja bankowa nie jest mieniem spółki. To środki będące w dyspozycji Izby, przeznaczone dla uczestników loterii. Beneficjentem gwarancji jest Dyrektor Izby Administracji Skarbowej reprezentujący Skarb Państwa – ale środki z gwarancji służą ochronie praw uczestników loterii.
W sprawie Buddy uczestnicy wygrali nagrody. Prawo do otrzymania równowartości tych nagród przysługiwało im z mocy prawa – nagrody nie zostały im wydane, ponieważ zostały zabezpieczone w toku postępowania karnego. Środki pieniężne z gwarancji bankowej to zabezpieczenie uczestników – gwarancja, że dostaną równowartość wygranych w loterii promocyjnej.
Czy środki z gwarancji bankowej mogą być przedmiotem zabezpieczenia wobec spółki?
Tu pojawia się rzeczywisty problem prawny: czy środki z gwarancji bankowej – stanowiące zobowiązanie Izby wobec uczestników – mogą być przedmiotem zabezpieczenia wobec spółki?
Odpowiedź nie jest oczywista.
- Środki z gwarancji bankowej formalnie znajdują się w dyspozycji Izby. Beneficjentami ustanowionej gwarancji bankowej wypłaty nagród są określeni w przepisach uczestnicy loterii, którzy wygrali nagrody ale ich nie otrzymali. Czy spółka miała prawo do dyspozycji tymi środkami? Nie. Środki zostały przekazane przez bank na rachunek depozytowy Izby na określony cel – zabezpieczenie wypłaty równowartości nagród.
Zabezpieczenie majątkowe może być orzeczone na mieniu podmiotu pociągniętego do odpowiedzialności posiłkowej. Ale mienie musi być dostępne dla celów egzekucji. Gdy majątek ma już inne, określone prawem przeznaczenie – wątpliwości się pogłębiają.
- Uczestnicy mają prawo do nagród bądź do ich równowartości. To prawo chroni ustawa o grach hazardowych. Gdy prokuratura zajęła środki z gwarancji, uczestnicy nie otrzymali nagród. Ich prawo do równowartości nagród zostało zawieszone.
Czy to prawidłowe? To nie tylko pytanie teoretyczne. Dla osób, które wygrały w loterii, to ma realne znaczenie.
- Kodeks postępowania karnego mówi o zabezpieczeniu „na mieniu” podmiotu. Ale co to oznacza? Kodeks cywilny definiuje majątek jako „własność i inne prawa majątkowe”. To pojęcie jest szerokie. Ale wymaga związku prawnego między właścicielem a mieniem.
W przypadku środków z gwarancji bankowej związek zachodzi między Izbą (jako dysponentem gwarancji) a uczestnikami loterii (jako beneficjentami w sensie materialnym) – nie między spółką a tymi środkami.
Co było skutkiem?
Zajęcie środków z gwarancji przez prokuratora miało konkretne konsekwencje:
Dla uczestników: nie otrzymali równowartości nagród. Pieniądze, które im się należały z mocy prawa, pozostały zablokowane.
Dla spółki: zabezpieczenie ciąży formalnie na niej, ale faktycznie dotyczy środków, które do niej nie należą.
Dla egzekucji: wykonanie przyszłego orzeczenia może być utrudnione, bo środki z gwarancji mają określone prawem przeznaczenie – wypłatę nagród uczestnikom – które nie musi być tożsame z zaspokojeniem wierzytelności Skarbu Państwa.
Wnioski:
Zabezpieczenie majątkowe to narzędzie, które ma uzasadnienie. Chroni Skarb Państwa przed niemożnością wykonania przyszłego wyroku. Ale prokuratura musi dokładnie wiedzieć, co zabezpiecza – i na jakiej podstawie prawnej.
Kodeks postępowania karnego daje prokuraturze trzy ścieżki zabezpieczenia:
- na mieniu oskarżonego – gdy majątek bezsprzecznie należy do oskarżonego;
- na mieniu objętym konfiskatą rozszerzoną (art. 45 § 2-3 k.k.) – gdy spełnione są przesłanki domniemania pochodzenia mienia z przestępstwa;
- na mieniu podmiotu odpowiedzialności posiłkowej – gdy podmiot odniósł lub mógł odnieść korzyść z przestępstwa skarbowego popełnionego przez jego zastępcę.
Każda z tych ścieżek ma swoje przesłanki. Nie można ich stosować zamiennie. Nie można też tworzyć „czwartej ścieżki” poprzez szeroką interpretację pojęcia „mienia”.
Prokuratura musi zadać sobie pytania:
- Czy to rzeczywiście mienie podmiotu pociągniętego do odpowiedzialności posiłkowej?;
- Czy może to mienie objęte domniemaniem z art. 45 § 2-3 k.k.?;
- A może to mienie, które w ogóle nie podlega zabezpieczeniu, bo ma określone prawem przeznaczenie wobec osób trzecich?
Sprawa loterii Buddy pokazuje, jak ważne jest takie rozpoznanie. Bo błąd w wyborze przedmiotu zabezpieczenia nie dotyka tylko spółki – ma konsekwencje dla realnych ludzi, którzy czekają na wypłatę równowartości wygranych nagród.
W praktyce zawsze warto sprawdzić, czy prokuratura prawidłowo zidentyfikowała przedmiot zabezpieczenia. To podstawa skutecznej obrony.
Masz pytanie? Porozmawiajmy
FAQ, czyli najczęściej zadawane pytania
Czym jest zabezpieczenie majątkowe w postępowaniu karnym?
Zabezpieczenie majątkowe to środek procesowy mający na celu zapewnienie wykonania przyszłego wyroku. Ma na celu ochronę interesów Skarbu Państwa przed niemożnością wyegzekwowania orzeczonego świadczenia, na przykład grzywny czy zwrotu korzyści majątkowej. Zabezpieczenie polega na tym, że prokuratura lub sąd ustanawiają środki, które mogą zostać użyte do realizacji orzeczenia, jeśli oskarżony zdecyduje się pozbyć swojego majątku przed wyrokiem.
Kiedy można zastosować zabezpieczenie majątkowe?
Zabezpieczenie majątkowe można zastosować, gdy postępowanie osiągnęło stadium in personam (zarzucono oskarżonemu popełnienie przestępstwa) oraz gdy istnieje uzasadniona obawa, że wykonanie przyszłego orzeczenia będzie niemożliwe lub znacznie utrudnione bez zastosowania takiego środka.
Co może być przedmiotem zabezpieczenia majątkowego?
Zabezpieczeniu może podlegać mienie oskarżonego lub mienie podmiotu pociągniętego do odpowiedzialności posiłkowej. Może to obejmować nieruchomości, środki na rachunkach bankowych, wierzytelności, rzeczy ruchome oraz papiery wartościowe. Ponadto, zabezpieczenie może dotyczyć mienia objętego konfiskatą rozszerzoną.
Czym jest konfiskata rozszerzona?
Konfiskata rozszerzona dotyczy mienia, które pochodzi z przestępstwa, nawet jeśli formalnie nie należy do sprawcy. Może to obejmować mienie, które zostało przeniesione na osoby trzecie. Zgodnie z przepisami, istnieje domniemanie, że mienie uzyskane przez sprawcę przestępstwa pochodzi z czynu zabronionego, a dowód przeciwny musi przedstawić osoba, która twierdzi, że mienie pochodzi z legalnego źródła.
Czy zabezpieczenie majątkowe może dotyczyć środków z gwarancji bankowej?
Zabezpieczenie majątkowe na środkach z gwarancji bankowej jest kontrowersyjne, zwłaszcza gdy gwarancja bankowa nie jest zwracana na rzecz organizatora loterii, ale środki pieniężne z niej pochodzące są przekazywane na inny cel, na przykład wypłatę nagród uczestnikom loterii promocyjnej. W takich przypadkach zabezpieczenie może zostać uznane za niewłaściwe, jeśli środki nie są dostępne do egzekucji, ponieważ mają określony cel prawny.
TAGI: zabezpieczenie majątkowe, prawo karne skarbowe, konfiskata rozszerzona, loterie promocyjne
