Umorzenie postępowania karnego skarbowego nie niweluje skutku zawieszenia biegu przedawnienia. Ale może ujawnić intencję fiskusa

Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 kwietnia 2025 r., sygn. I FSK 1078/24, rzuca nowe światło na granice legalności działań organów podatkowych w kontekście zawieszania biegu przedawnienia zobowiązań podatkowych poprzez wszczynanie postępowań karnych skarbowych. Czy umorzenie takiego postępowania z powodu braku znamion czynu zabronionego oznacza, że zawieszenie biegu przedawnienia było nieskuteczne? NSA odpowiedział: niekoniecznie – ale może to być przesłanka wskazująca na nadużycie prawa przez fiskusa.

Kluczowy problem: zawieszenie terminu przedawnienia a nadużycie prawa

Przypomnijmy: zgodnie z art. 70 § 6 pkt 1 Ordynacji podatkowej, wszczęcie postępowania w sprawie o przestępstwo lub wykroczenie skarbowe – o ile podatnik zostanie o tym skutecznie zawiadomiony, a podejrzenie dotyczy niewykonania konkretnego zobowiązania – powoduje zawieszenie biegu terminu przedawnienia. W praktyce oznacza to, że fiskus zyskuje dodatkowy czas na podważenie rozliczeń podatnika, nawet jeśli termin przedawnienia miał upłynąć lada moment.

Właśnie ten przepis stał się narzędziem nadużyć – jak wskazują liczne sprawy sądowe i uchwały NSA. Postępowania karne skarbowe są bowiem coraz częściej wszczynane „na wszelki wypadek”, najczęściej pod koniec terminu przedawnienia, a ich rzeczywista funkcja to nie tyle ściganie przestępstw, co zatrzymanie zegara podatkowego.

Co wnosi wyrok NSA z 14 kwietnia 2025 r.?

Sprawa rozpoznawana przez NSA dotyczyła spółki, wobec której wszczęto postępowanie karne skarbowe w związku z rozliczeniami VAT. Postępowanie to jednak ostatecznie zostało umorzone z powodu braku znamion czynu zabronionego – czyli uznano, że do żadnego przestępstwa nie doszło. Spółka uznała, że w takiej sytuacji nie można mówić o skutecznym zawieszeniu biegu przedawnienia.

NSA nie zgodził się z tym stanowiskiem, ale… nie zostawił też sprawy bez komentarza.

W uzasadnieniu wyroku sąd wskazał, że umorzenie postępowania karnego skarbowego z powodu braku znamion czynu zabronionego może być okolicznością świadczącą o instrumentalnym wszczęciu postępowania przez fiskusa – czyli takim, które miało na celu wyłącznie zawieszenie biegu przedawnienia, bez realnych podstaw merytorycznych. Jednak, co ważne, samo umorzenie nie powoduje automatycznie, że zawieszenie było nieskuteczne.

Zawieszenie skuteczne, ale pod lupą

Stanowisko NSA można podsumować krótko: skutki prawne w postaci zawieszenia biegu przedawnienia nadal zachodzą, nawet jeśli postępowanie karne skarbowe zakończyło się stwierdzeniem, że nie popełniono żadnego przestępstwa. To, czy działanie fiskusa było nadużyciem, powinno być oceniane w kontekście całokształtu okoliczności – a nie tylko przez pryzmat finału postępowania karnego.

Sąd zwrócił uwagę na wcześniejszą uchwałę (I FPS 1/21), w której dopuścił możliwość badania przez sądy administracyjne, czy wszczęcie postępowania karnego skarbowego miało charakter instrumentalny – czyli było pozbawione faktycznych i prawnych podstaw, a jego jedynym celem było zawieszenie biegu terminu przedawnienia zobowiązania podatkowego. W ocenie NSA, także w sprawie rozpoznawanej 14 kwietnia 2025 r., sąd I instancji powinien był szczegółowo zbadać okoliczności wszczęcia i przebiegu postępowania karnego, a nie ograniczyć się jedynie do jego formalnego zakończenia.

Tym samym NSA potwierdził, że zawieszenie biegu przedawnienia na podstawie art. 70 § 6 pkt 1 Ordynacji podatkowej nie może być traktowane jak automatyzm – szczególnie w sytuacjach, w których działania organu podatkowego budzą wątpliwości co do zgodności z zasadą zaufania obywatela do państwa.

Postanowienie sygnalizacyjne – ważny głos do ministra finansów

Wydając ten wyrok, NSA poszedł krok dalej i zdecydował się na wydanie postanowienia sygnalizacyjnego skierowanego do ministra finansów. Wskazał w nim, że dochodzi do systemowych nadużyć w stosowaniu art. 70 § 6 pkt 1 Ordynacji podatkowej, a działania te mogą naruszać Konstytucję – w szczególności zasadę zaufania obywateli do państwa prawa.

NSA zaapelował o podjęcie prac legislacyjnych, które wprowadzą przejrzyste i bezpieczne dla podatników rozwiązania w zakresie zawieszania przedawnienia i wszczynania postępowań karnoskarbowych. Sąd wprost stwierdził, że obecne przepisy są źródłem niepewności prawnej i napięć między fiskusem a podatnikami.

Co to oznacza dla podatników?

Wyrok NSA ma istotne znaczenie praktyczne. Pokazuje, że podatnicy nie są bezbronni wobec arbitralnych działań fiskusa. Jeżeli postępowanie karne skarbowe zostało wszczęte na krótko przed przedawnieniem, a następnie szybko umorzone bez podejmowania realnych czynności dowodowych, może to wskazywać na jego instrumentalny charakter.

W takich sytuacjach warto rozważyć zakwestionowanie skuteczności zawieszenia przedawnienia – pod warunkiem, że zostaną przedstawione konkretne dowody świadczące o nadużyciu prawa.

Zespół naszej kancelarii wspiera klientów w analizie zasadności wszczęcia postępowań karnych skarbowych i ocenie, czy nie doszło do ich instrumentalnego wykorzystania. W sporach z fiskusem liczy się nie tylko znajomość przepisów, ale też umiejętność ich skutecznego zastosowania w konkretnym stanie faktycznym.

Skorzystaj z naszej pomocy w sprawach postępowań karnych skarbowych

Jeśli zmagasz się z problemami związanymi z zawieszaniem przedawnienia podatkowego lub instrumentalnym wszczynaniem postępowań karnych skarbowych, nasz zespół ekspertów jest gotów Ci pomóc. Specjalizujemy się w analizie zasadności działań fiskusa, ocenie nadużyć prawa oraz skutecznym wspieraniu podatników w sporach z organami podatkowymi.

Dowiedz się, jak możemy Cię wesprzeć, i zapoznaj się z naszą ofertą