Postępowanie karnoskarbowe – co należy wiedzieć

Postępowanie karnoskarbowe jest odrębną od kontroli podatkowej oraz postępowania podatkowego instytucją, mającą na celu karanie zachowań niezgodnych z przepisami podatkowymi. Można więc przyjąć, że te trzy instytucje składają się na ciąg działań, które rozpoczyna kontrola podatkowa, w razie stwierdzenia nieprawidłowości dochodzi wszczęcia postępowania podatkowego, a następnie w ramach postępowania karnoskarbowego następuje ukaranie osób odpowiedzialnych za zaistniałe nieprawidłowości.

Zasady odpowiedzialności na gruncie postępowania karnoskarbowego

O odpowiedzialności karnoskarbowej stanowi art. 1 § ust. 1 ustawy Kodeks karny skarbowy (KKS), zgodnie z którym odpowiedzialności karnej za przestępstwo skarbowe lub odpowiedzialności za wykroczenie skarbowe podlega ten tylko, kto popełnia czyn społecznie szkodliwy, zabroniony pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia.

Należy przy tym zauważyć, że Kodeks karny skarbowy przewiduje zasadę odpowiedzialności osobistej osób fizycznych, co oznacza, że na jego podstawie co do zasady zawsze będzie odpowiadała dana osoba fizyczna (sprawca czynu zabronionego), a nie podmiot zbiorowy (przykładowo spółka).

Artykuł 9 § 3 KKS jasno wskazuje, kto ponosi odpowiedzialność karnoskarbową za niewywiązanie się przez podmiot zbiorowy z określonych obowiązków.  Zgodnie z przedmiotowym przepisem za przestępstwa i wykroczenia skarbowe odpowiada ten kto zajmuje się sprawami gospodarczymi, w szczególności finansowymi osoby fizycznej, osoby prawnej albo jednostki organizacyjnej niemającej osobowości prawnej:

• z mocy przepisu prawa,
• na podstawie decyzji właściwego organu,
• na podstawie umowy,
• z uwagi na ich faktyczne wykonywanie.

W dużych organizacjach, o rozbudowanej strukturze osobowej, osobami które mogą odpowiadać na gruncie przepisów karnoskarbowych będzie więc nie tylko prezes zarządu, ale także wszyscy członkowie zarządu, dyrektorzy finansowi, księgowi, czy też inne osoby z kadry menadżerskiej, jeżeli zajmowały się sprawami gospodarczymi podmiotu.

Warto przy tym mieć na uwadze, że co do zasady przestępstwa lub wykroczenia skarbowe można popełnić tylko umyślnie. Odpowiedzialność na czyn nieumyślny została przewidziana jedynie w odniesieniu do niektórych wykroczeń skarbowych, przykładowo art. 84 § 1 KKS wskazuje, że odpowiedzialności podlega osoba, która nie dopełniając obowiązku nadzoru nad przestrzeganiem reguł obowiązujących w działalności danego przedsiębiorcy lub innej jednostki organizacyjnej, dopuszcza, chociażby nieumyślnie, do popełnienia czynu zabronionego.

Kary za przestępstwa oraz wykroczenia skarbowe

Kwalifikacja danego czynu zabronionego jak przestępstwa bądź wykroczenia skarbowego zależy od jego wartości.

Kodeks karny skarbowy określa, że przestępstwem skarbowym jest czyn zabroniony przez kodeks pod groźbą kary grzywny w stawkach dziennych, kary ograniczenia wolności lub kary pozbawienia wolności.

Wykroczeniem skarbowym jest natomiast czyn zabroniony przez kodeks pod groźbą kary grzywny określonej kwotowo, jeżeli kwota uszczuplonej lub narażonej na uszczuplenie należności publicznoprawnej albo wartość przedmiotu czynu nie przekracza pięciokrotnej wysokości minimalnego wynagrodzenia w czasie jego popełnienia. Tak więc, w 2025 r. wartość graniczna pomiędzy wykroczeniem a przestępstwem wynosi 23 330 zł.

Karami za przestępstwa skarbowe są:

• kara grzywny w stawkach dziennych,
• kara ograniczenia wolności oraz
• kara pozbawienia wolności.

Z przepisów Kodeksu karnego skarbowego wynika, że wymierzając karę grzywny, sąd określa liczbę stawek oraz wysokość jednej stawki dziennej. Jeżeli kodeks nie stanowi inaczej, najniższa liczba stawek wynosi 10, najwyższa – 720. Ustalając stawkę dzienną, sąd bierze pod uwagę dochody sprawcy, jego warunki osobiste, rodzinne, stosunki majątkowe i możliwości zarobkowe. Co istotne, stawka dzienna nie może być niższa od jednej trzydziestej części minimalnego wynagrodzenia ani też przekraczać jej czterystukrotności.

Karą za wykroczenia skarbowe jest kara grzywny. Określa się ją kwotowo,  może być wymierzona w granicach od jednej dziesiątej do dwudziestokrotnej wysokości minimalnego wynagrodzenia, chyba że KKS stanowi inaczej. Mandatem karnym można nałożyć karę grzywny w granicach nieprzekraczających pięciokrotnej wysokości minimalnego wynagrodzenia. Co ważne, wymierzając karę grzywny lub nakładając ją mandatem karnym, uwzględnia się także stosunki majątkowe i rodzinne sprawcy oraz jego dochody i możliwości zarobkowe.

Najpowszechniejsze przestępstwa i wykroczenia karnoskarbowe

Jak zostało to wskazane wyżej, przepisy Kodeksu karnego skarbowego penalizują zachowania niezgodne z przepisami podatkowymi. Wśród najczęściej popełnianiach czynów zabronionych określonych tą ustawą można wymienić:

• uchylanie się od obowiązku podatkowego (art. 54 KKS) – jego sprawcą jest podatnik, który nie ujawnia podstawy opodatkowania lub nie składa deklaracji przez co naraża podatek na uszczuplenie;
• oszustwo podatkowe (art. 56 KKS) – jego sprawcą jest podatnik, który składając deklarację lub oświadczenie podaje nieprawdę lub zataja prawdę albo nie zawiadamia o zmianie objętych nimi danych przez co naraża podatek na uszczuplenie;
• nieprowadzenie ksiąg (art. 60 KKS) – jest to tzw. formalny czyn zabroniony, co oznacza, że do zaistnienia odpowiedzialności z tytułu nie prowadzenia ksiąg nie musi wystąpić element narażania podatku na uszczuplenie,
• nierzetelne albo wadliwe prowadzenie ksiąg (art. 61 KKS) – zgodnie z definicją zawartą w KKS, nierzetelna księga to księga prowadzona niezgodnie ze stanem rzeczywistym, natomiast księga wadliwa to księga prowadzona niezgodnie z przepisem prawa,
• niewystawienie faktury lub rachunku albo wystawienie ich w sposób wadliwy (art. 62 KKS) – jego sprawcą może być podmiot, na którym ciąży obowiązek wystawienia faktury lub rachunku, do zaistnienia odpowiedzialności z tego tytułu nie musi wystąpić element narażania podatku na uszczuplenie.

Czynny żal

Sposobem na uniknięcie kary za przestępstwo skarbowe lub wykroczenie skarbowe jest instytucja tzw. czynnego żalu, uregulowana w art. 16 Kodeksu karnego skarbowego. Zgodnie z jego treścią nie podlega karze za przestępstwo skarbowe lub wykroczenie skarbowe sprawca, który po popełnieniu czynu zabronionego zawiadomił o tym organ powołany do ścigania, ujawniając istotne okoliczności tego czynu, w szczególności osoby współdziałające w jego popełnieniu.

Czynny żal polega przede wszystkim na zawiadomieniu organu powołanego do ścigania (np. naczelnika urzędu skarbowego) o popełnieniu przestępstwa skarbowego lub wykroczenia skarbowego. Trzeba w nim ujawnić wszystkie istotne okoliczności dokonania czynu zabronionego, m.in. na czym on polegał, kiedy został popełniony, osoby współdziałające w jego popełnieniu. Konieczne jest poza tym uiszczenie całej wymagalnej należności publicznoprawnej (podatku) uszczuplonej w wyniku przestępstwa skarbowego lub wykroczenia skarbowego.

Sam fakt złożenia czynnego żalu nie gwarantuje jednak ochrony przed karą, nie będzie on bowiem skuteczny, jeżeli m.in.:

• został złożony w czasie kiedy organy ścigania udokumentowały już popełnienie przestępstwa;
• wszczęto już postępowanie kontrolne zmierzającej do ujawnienia przestępstwa skarbowego lub wykroczenia skarbowego,

sprawca zorganizował grupę mającą na celu popełnienie przestępstwa skarbowego albo taką grupą kierował bądź nakłaniał inną osobę w celu popełnienia przestępstwa lub wykroczenia skarbowego

Jak możemy pomóc?

Jak zostało to wskazane powyżej, odpowiedzialność na gruncie przepisów Kodeksu Karnego Skarbowego obejmuje rozbudowany katalog czynów zabronionych, których popełnienie może zostać przypisane szerokiemu wachlarzowi sprawców. Co więcej, za ich popełnienie grożą surowe sankcje, z karą pozbawienia wolności włącznie.

Nasz zespół ekspertów zapewnia kompleksowe wsparcie zarówno w działaniach mających na celu uniknięcie potencjalnej odpowiedzialności karnoskarbowej (pomoc w przygotowaniu i złożeniu czynnego żalu), jak i toku już wszczętego postępowania karnoskarbowego (pomoc w  opracowaniu strategii obrony dopasowanej do okoliczność danej sprawy, a następnie jej realizacji w toku postępowania).

Jeśli chcesz dowiedzieć się więcej skontaktuj się z nami: kancelaria@staniekandpartners.com

TAGI: postępowanie karnoskarbowe, odpowiedzialność karnoskarbowa, Kodeks karny skarbowy, przestępstwo skarbowe, wykroczenie skarbowe, czynny żal, kary za przestępstwa skarbowe, organ podatkowy, oszustwo podatkowe, odpowiedzialność osoby fizycznej, sprawca czynu, ochrona przed karą, strategia obrony, pomoc prawna