W poprzednim artykule omówiliśmy podstawowe założenia odpowiedzialności członków zarządu spółek kapitałowych. Teraz przyglądamy się praktycznym aspektom stosowania przepisów, wskazując różnice pomiędzy reżimem prawa cywilnego i podatkowego.
Choć mechanizmy obu regulacji są podobne – warunkiem jest bezskuteczność egzekucji z majątku spółki oraz pełnienie funkcji członka zarządu w okresie powstania zobowiązania – to szczegółowe rozwiązania różnią się istotnie.
Odpowiedzialność za zobowiązania prywatnoprawne i publicznoprawne
Pierwsza różnica dotyczy zakresu przedmiotowego odpowiedzialności.
- Art. 299 k.s.h. – obejmuje zobowiązania cywilnoprawne spółki wobec kontrahentów, np. z umów, odszkodowań czy czynów niedozwolonych. Nie ma przy tym znaczenia, czy są to zobowiązania wymagalne czy niewymagalne – decydujące jest ich istnienie w czasie pełnienia funkcji.
- Art. 116 o.p. – dotyczy wyłącznie zaległości podatkowych i innych należności publicznoprawnych, takich jak podatki, składki ZUS czy wpłaty na PFRON.
W praktyce oznacza to, że członek zarządu może równolegle odpowiadać na obu płaszczyznach – za długi wobec kontrahentów i za zaległości podatkowe.
Byli członkowie zarządu
Oba reżimy przewidują możliwość pociągnięcia do odpowiedzialności także osób, które nie pełnią już funkcji w spółce.
- W prawie cywilnym decyduje moment powstania zobowiązania – jeżeli podstawa długu pojawiła się w okresie pełnienia funkcji, odpowiedzialność pozostaje aktualna nawet po rezygnacji czy odwołaniu.
- W prawie podatkowym kluczowy jest termin płatności zobowiązania – członek zarządu odpowiada za te zaległości, których termin upływał w czasie pełnienia mandatu.
W obu przypadkach rezygnacja z funkcji czy późniejsza zmiana wpisu w KRS nie zwalnia automatycznie z ryzyka odpowiedzialności.
Ciężar dowodu
Różnice widoczne są także w zakresie dowodzenia przesłanek odpowiedzialności i okoliczności zwalniających.
- Na gruncie cywilnym wierzyciel musi wykazać istnienie długu i bezskuteczność egzekucji wobec spółki. To na członku zarządu spoczywa obowiązek udowodnienia, że złożył we właściwym czasie wniosek o upadłość albo że brak wniosku nie był jego winą.
- Na gruncie podatkowym organ podatkowy samodzielnie ustala przesłanki odpowiedzialności, ale również tu członek zarządu musi wykazać okoliczności egzoneracyjne – np. brak winy lub wskazanie mienia spółki pozwalającego na zaspokojenie zaległości w znacznej części.
W obu systemach obowiązuje zasada: to zarząd musi udowodnić, że dochował należytej staranności.
Sposób dochodzenia roszczeń
Kolejna istotna różnica dotyczy trybu dochodzenia odpowiedzialności:
- Art. 299 k.s.h. – wierzyciel kieruje pozew przeciwko członkom zarządu do sądu cywilnego. Postępowanie toczy się w trybie procesowym, a wyrok ma charakter deklaratoryjny – potwierdza obowiązek zapłaty.
- Art. 116 o.p. – odpowiedzialność ustala organ podatkowy w drodze decyzji administracyjnej. Decyzja ta ma charakter konstytutywny i dopiero ona kreuje obowiązek zapłaty po stronie członka zarządu.
W praktyce oznacza to, że w sprawach cywilnych inicjatywa należy do wierzyciela, a w podatkowych – do organu podatkowego.
Bezpłatna analiza Twojej firmy
Skorzystaj z naszego doświadczenia w prawie i podatkach. Po kontakcie przeprowadzimy dla Ciebie analizę sytuacji Twojej firmy i wskażemy, jakie działania warto podjąć, by zminimalizować ryzyko i maksymalizować korzyści.
- Indywidualne podejście: Każda firma jest wyjątkowa – dlatego analizujemy Twoje potrzeby.
- Praktyczne rekomendacje: Po naszej analizie otrzymasz klarowne wskazówki, które pomogą wprowadzić realne zmiany w Twojej firmie.
- Bezpłatna konsultacja wstępna: Pierwszy krok do współpracy nie wiąże się z żadnym zobowiązaniem.
Właściwy czas na zgłoszenie upadłości
Kluczowym elementem obu reżimów jest ocena, czy członek zarządu złożył we właściwym czasie wniosek o upadłość. To właśnie zaniedbanie tego obowiązku najczęściej przesądza o osobistej odpowiedzialności.
- W prawie cywilnym przesłanka ta traktowana jest elastycznie – chodzi o moment, w którym spółka stała się niewypłacalna.
- W prawie podatkowym obowiązuje termin 30 dni od dnia, w którym wystąpiła podstawa do ogłoszenia upadłości, choć orzecznictwo podkreśla, że każdą sytuację należy oceniać indywidualnie.
Egzoneracja poprzez wskazanie majątku
Specyficzną cechą odpowiedzialności podatkowej jest dodatkowa przesłanka egzoneracyjna – członek zarządu może uwolnić się od odpowiedzialności, jeżeli wskaże mienie spółki pozwalające na zaspokojenie zaległości w znacznej części. W prawie cywilnym takiej możliwości nie przewidziano.
Choć przepisy art. 299 k.s.h. i art. 116 o.p. mają wspólny cel, to w praktyce różnią się zakresem odpowiedzialności, procedurą jej dochodzenia i szczegółowymi przesłankami.
- Na gruncie cywilnym odpowiedzialność obejmuje wszelkie zobowiązania spółki wobec wierzycieli prywatnych i realizowana jest przed sądem.
- Na gruncie podatkowym dotyczy wyłącznie zaległości publicznoprawnych, a rozstrzyga o niej organ podatkowy w decyzji administracyjnej.
W obu przypadkach odpowiedzialność jest jednak równie surowa – obejmuje cały majątek prywatny członka zarządu i może być dochodzona także po ustaniu funkcji.
Masz pytania? Porozmawiajmy
