Fundacja rodzinna po trzech latach. Rząd pokazuje kierunek możliwych zmian

W piątek 12 czerwca Ministerstwo Rozwoju i Technologii opublikowało projekt przeglądu ustawy o fundacji rodzinnej. Dokument nie jest jeszcze projektem nowelizacji ustawy, ale pokazuje, w jakich obszarach administracja rządowa widzi największe problemy i jakie zmiany mogą być brane pod uwagę w kolejnych miesiącach.

Najważniejszy wniosek jest dość czytelny: fundacja rodzinna pozostaje potrzebnym instrumentem sukcesyjnym, ale państwo chce mocniej oddzielić fundacje tworzone rzeczywiście z myślą o sukcesji i długoterminowym zarządzaniu majątkiem od struktur wykorzystywanych głównie do optymalizacji podatkowej.

Skąd wziął się przegląd ustawy?

Ustawa o fundacji rodzinnej weszła w życie 22 maja 2023 r. Już na etapie jej uchwalania przewidziano, że po trzech latach funkcjonowania przepisów Rada Ministrów dokona ich przeglądu i przedstawi Sejmowi oraz Senatowi informację o skutkach obowiązywania ustawy wraz z propozycjami zmian.

Projekt przeglądu obejmuje więc pierwsze trzy lata działania fundacji rodzinnych w Polsce. W tym czasie instytucja ta okazała się znacznie popularniejsza, niż początkowo zakładano. Zainteresowanie fundacjami rodzinnymi potwierdza, że przedsiębiorcy i właściciele majątków rodzinnych realnie potrzebowali narzędzia do sukcesji, ochrony majątku i budowania struktur wielopokoleniowych.

Jednocześnie z przeglądu wynika, że praktyka ujawniła kilka istotnych problemów. Część z nich ma charakter organizacyjny, jak długi czas rejestracji fundacji. Część dotyczy niejasności w samej ustawie. Największe emocje budzi jednak obszar podatkowy.

Fundacja rodzinna działa, ale rejestr wymaga zmian

Jednym z bardziej praktycznych problemów wskazanych w przeglądzie jest funkcjonowanie rejestru fundacji rodzinnych. Obecnie rejestr prowadzi Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim, co przy dużej liczbie wniosków doprowadziło do znacznego obciążenia sądu i wydłużenia postępowań.

Z danych przywołanych w projekcie wynika, że liczba wniosków rosła z roku na rok. W 2023 r. złożono 917 wniosków, w 2024 r. już 3309, a w 2025 r. 5497. Jednocześnie liczba spraw pozostających do rozpoznania na koniec roku wzrosła z 425 w 2023 r. do 3893 w 2025 r.

Dlatego jednym z kierunków wskazanych w przeglądzie jest włączenie rejestru fundacji rodzinnych do Krajowego Rejestru Sądowego. Zgodnie z założeniami miałoby to oznaczać zmianę systemu prowadzenia rejestru na teleinformatyczny, dostępny przez Internet, a także usprawnienie dostępu do danych rejestrowych i przyspieszenie postępowań.

Dla przyszłych fundatorów byłaby to zmiana bardzo istotna. Dzisiaj czas oczekiwania na wpis fundacji rodzinnej do rejestru bywa jednym z największych problemów praktycznych przy planowaniu sukcesji.

Najważniejszy temat: podatki i ryzyko optymalizacji

Kolejny szeroko omówiony w przeglądzie temat do zmiany to – opodatkowanie fundacji rodzinnych. Obecny model opiera się na założeniu, że fundacja rodzinna co do zasady nie płaci bieżącego CIT od dochodów z dozwolonej działalności. Opodatkowanie pojawia się przede wszystkim przy wypłacie świadczeń na rzecz beneficjentów.

Takie rozwiązanie miało uzasadnienie sukcesyjne. Fundacja miała akumulować majątek, reinwestować środki i chronić firmę rodzinną przed rozdrobnieniem. Problem w tym, że według autorów przeglądu model ten bywa wykorzystywany również do działań, których głównym celem jest korzyść podatkowa.

W projekcie wskazano m.in. na przypadki wnoszenia do fundacji udziałów lub akcji, a następnie ich szybkiej sprzedaży już w korzystniejszym reżimie podatkowym. Wskazano także na najem nieruchomości, obrót papierami wartościowymi, przychody odsetkowe, pożyczki oraz prowadzenie działalności przypominającej zwykłą działalność operacyjną.

Z danych przywołanych w projekcie wynika również, że w latach 2023–2025 fundacje rodzinne wykazywały bardzo wysokie kwoty dochodów zwolnionych z podatku. W 2025 r. dochody podlegające zwolnieniu miały wynieść ponad 15,2 mld zł. Przy założeniu ich opodatkowania stawką 19% odpowiadałoby to kwocie ponad 2,9 mld zł podatku.

To właśnie te dane są jednym z głównych argumentów za powrotem do dyskusji o zmianach podatkowych.

Czy fundator może być jedynym beneficjentem?

Ciekawym i ważnym wątkiem przeglądu jest pytanie o to, kiedy fundacja rodzinna rzeczywiście realizuje cel sukcesyjny.

Obecne przepisy pozwalają, aby fundator był również beneficjentem fundacji. Samo w sobie nie jest to niczym nadzwyczajnym. W praktyce może to być uzasadnione np. wtedy, gdy fundator przekazuje majątek do fundacji, wycofuje się z aktywności zawodowej i chce mieć zapewnione środki utrzymania.

Projekt przeglądu zwraca jednak uwagę na sytuacje, w których fundator jest jedynym albo głównym beneficjentem, zachowuje faktyczną kontrolę nad majątkiem, a dodatkowo pełni funkcje w organach fundacji. W takich przypadkach pojawia się pytanie, czy fundacja rzeczywiście służy sukcesji, czy raczej bieżącemu zarządzaniu majątkiem tej samej osoby w korzystniejszym modelu podatkowym.

Nie przesądzono jeszcze konkretnych rozwiązań. Wskazano jednak, że do szerokiej dyskusji powinny trafić zmiany dotyczące roli fundatora, jego uprawnień w bieżącej

działalności fundacji albo ewentualnej rezygnacji z części preferencji podatkowych w przypadku fundacji, które nie realizują realnego celu sukcesyjnego.

Jakie zmiany są rozważane?

Projekt przeglądu zawiera wiele rekomendacji. Część z nich ma charakter techniczny lub porządkujący. Część może mieć jednak bardzo istotne znaczenie dla istniejących i planowanych fundacji rodzinnych.

Wśród najważniejszych kierunków zmian wskazano:

• przeniesienie rejestru fundacji rodzinnych do KRS i elektronizację postępowań rejestrowych;
• lepsze opisanie w ustawie sukcesyjnego celu fundacji rodzinnej;
• doprecyzowanie dozwolonej działalności fundacji rodzinnej i jej działalności gospodarczej;
• uregulowanie zasad reprezentacji fundacji rodzinnej w organizacji, zwłaszcza przy czynnościach z fundatorem lub beneficjentem;
• wyraźne przesądzenie, że fundusz założycielski nie ulega zmianie po zarejestrowaniu fundacji;
• określenie, że świadczenia dla beneficjenta fundacji rodzinnej zasadniczo wchodzą do jego majątku osobistego, chyba że fundator postanowi inaczej;
• możliwość tworzenia dodatkowych organów fakultatywnych, np. doradczych lub eksperckich;
• doprecyzowanie zasad audytu fundacji rodzinnej;
• wprowadzenie obowiązku ujawniania konfliktu interesów i wyłączania się od głosowania w określonych sytuacjach;
• ułatwienia w podejmowaniu uchwał przez organy fundacji;
• szerszy dostęp Krajowej Administracji Skarbowej do danych i akt rejestrowych fundacji;
• dodatkowe obowiązki raportowe dotyczące m.in. świadczeń na rzecz beneficjentów oraz umów zawieranych z fundatorem lub beneficjentami.

Osobną kategorią są zmiany podatkowe. W tle pozostają również wcześniejsze propozycje uszczelniające, obejmujące m.in. opodatkowanie zbycia majątku przed upływem określonego okresu, objęcie fundacji rodzinnych regulacjami CFC i exit tax, doprecyzowanie zasad opodatkowania najmu oraz ukrytych zysków w obszarze pożyczek.

Możliwa większa przebudowa opodatkowania

Najdalej idące propozycje dotyczą zmiany całego modelu opodatkowania fundacji rodzinnej. W projekcie wskazano, że docelowo można rozważać model trójetapowy:

1. opodatkowanie na etapie wnoszenia wybranych aktywów do fundacji;
2. opodatkowanie bieżących dochodów fundacji;
3. opodatkowanie na etapie wypłaty świadczeń beneficjentom.

W praktyce oznaczałoby to odejście od obecnego, bardzo szerokiego zwolnienia podmiotowego fundacji rodzinnej na rzecz bardziej selektywnego modelu. Preferencje podatkowe miałyby dotyczyć tylko tych kategorii przychodów, które są rzeczywiście związane z długoterminową akumulacją i ochroną majątku.

Projekt wskazuje m.in. na możliwość bieżącego opodatkowania dochodów z najmu i dzierżawy, przychodów odsetkowych, instrumentów dłużnych czy zbycia udziałów lub akcji o charakterze portfelowym. W przypadku sprzedaży udziałów lub akcji o charakterze nieportfelowym rozważany jest model częściowej preferencji powiązanej z reinwestowaniem środków.

Istotna może być także zmiana sposobu opodatkowania świadczeń dla beneficjentów. Fundacja mogłaby stać się płatnikiem PIT, a świadczenie otrzymywane z fundacji mogłoby zostać potraktowane jako przychód z udziału w zyskach osoby prawnej. Rozważane jest również uzależnienie stawki podatku od wartości świadczeń wypłacanych beneficjentowi w danym roku.

Na razie są to kierunki do dyskusji, a nie gotowe przepisy. Sam projekt wskazuje, że nowy model miałby dotyczyć obowiązkowo fundacji tworzonych po wejściu w życie nowych przepisów, a dla istniejących fundacji mógłby być dobrowolny. To jednak również wymaga dalszych prac i konkretnych rozwiązań przejściowych.

Co to oznacza dla osób, które mają już fundację rodzinną?

Na tym etapie nie ma podstaw do wniosku, że każda istniejąca fundacja rodzinna wymaga natychmiastowej przebudowy. Projekt przeglądu nie jest jeszcze nowelizacją ustawy. Nie zmienia samodzielnie przepisów i nie nakłada nowych obowiązków.

Jest jednak ważnym sygnałem kierunku, w którym mogą pójść przyszłe zmiany. Szczególnie uważnie powinny przyjrzeć się swojej sytuacji fundacje, w których:

• fundator jest jedynym albo głównym beneficjentem;
• fundacja została utworzona krótko przed planowaną sprzedażą udziałów, akcji lub innych aktywów;
• fundacja prowadzi intensywny najem, w tym najem krótkoterminowy;
• istotnym elementem działalności są pożyczki, odsetki lub finansowanie podmiotów powiązanych;
• fundacja inwestuje w aktywa portfelowe lub prowadzi działalność zbliżoną do regularnej działalności operacyjnej;
• statut, organy i zasady podejmowania decyzji nie pokazują jasno celu sukcesyjnego;
• dokumentacja nie opisuje rzeczywistej funkcji fundacji w planie rodzinnym i majątkowym.

W takich przypadkach warto przeprowadzić przegląd struktury fundacji, statutu, zasad świadczeń, przepływów majątkowych oraz transakcji planowanych na najbliższe miesiące.

Co powinny zrobić osoby, które dopiero planują fundację rodzinną?

Osoby, które dopiero rozważają założenie fundacji rodzinnej, nie powinny rezygnować z tego rozwiązania wyłącznie z powodu zapowiedzi zmian. Fundacja rodzinna nadal pozostaje jednym z najważniejszych instrumentów sukcesji majątkowej w polskim prawie.

Trzeba jednak projektować ją ostrożniej. Kluczowe będzie wykazanie, że fundacja ma rzeczywisty cel rodzinny i sukcesyjny, a nie jest wyłącznie wehikułem do sprzedaży aktywów albo odroczenia opodatkowania.

W praktyce oznacza to, że przed założeniem fundacji warto odpowiedzieć sobie na kilka pytań:

• jaki majątek ma zostać wniesiony do fundacji i dlaczego;
• kto ma być beneficjentem i na jakich zasadach;
• czy fundacja ma służyć sukcesji firmy, ochronie majątku, zabezpieczeniu rodziny, reinwestowaniu środków, czy kilku tym celom jednocześnie;
• jakie aktywa mają pozostać w fundacji długoterminowo;
• jakie transakcje są planowane po utworzeniu fundacji;
• czy statut odpowiednio opisuje wolę fundatora i zasady zarządzania majątkiem;
• czy struktura organów zapewnia realną kontrolę, przejrzystość i ograniczenie konfliktów interesów.

Im bardziej fundacja rodzinna będzie przypominała przemyślany, wieloletni plan sukcesyjny, tym mniejsze ryzyko, że zostanie oceniona jako struktura utworzona przede wszystkim dla korzyści podatkowych.

Podsumowanie

Projekt przeglądu ustawy o fundacji rodzinnej pokazuje dwa równoległe kierunki zmian.

Z jednej strony państwo dostrzega, że fundacja rodzinna jest potrzebna i dobrze przyjęta przez przedsiębiorców. Planowane są więc zmiany organizacyjne, które mogą ułatwić jej zakładanie i funkcjonowanie, w szczególności przeniesienie rejestru do KRS.

Z drugiej strony projekt wyraźnie wskazuje na chęć uszczelnienia systemu podatkowego i ograniczenia przypadków, w których fundacja rodzinna jest wykorzystywana głównie jako instrument optymalizacji podatkowej.

Dlatego najważniejszym zadaniem dla fundatorów i beneficjentów jest dziś nie tyle panika przed zmianami, ile sprawdzenie, czy dana fundacja rzeczywiście broni się jako struktura sukcesyjna: w statucie, w zasadach działania, w składzie beneficjentów, w sposobie zarządzania majątkiem i w planowanych transakcjach.

Fundacja rodzinna nadal może być bardzo dobrym narzędziem. Coraz większe znaczenie będzie miało jednak to, aby była zaprojektowana i prowadzona zgodnie z jej podstawowym celem: ochroną majątku rodzinnego i jego przekazaniem kolejnym pokoleniom.