Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP) to jeden z kluczowych obszarów regulowanych przez Kodeks pracy, mający na celu zapewnienie odpowiednich warunków zatrudnienia i minimalizację ryzyka wypadków czy chorób zawodowych. W kontekście obowiązków pracodawcy w zakresie BHP często pojawia się pytanie, czy zatrudnianie co najmniej 100 pracowników zawsze wiąże się z koniecznością utworzenia służby BHP i czy są od tego możliwe wyjątki. Odpowiedź na to pytanie wymaga analizy przepisów Kodeksu pracy, orzecznictwa sądowego oraz poglądów doktryny prawniczej. Wbrew pozorom nie jest bowiem takie łatwe.
Obowiązek utworzenia służby BHP – podstawa prawna
Zgodnie z art. 23711 § 1 Kodeksu pracy, pracodawca zatrudniający więcej niż 100 pracowników ma obowiązek utworzenia służby bezpieczeństwa i higieny pracy. Służba ta pełni funkcje doradcze i kontrolne w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy, co oznacza, że jej zadaniem jest zarówno wspieranie pracodawcy w realizacji obowiązków związanych z BHP, jak i monitorowanie przestrzegania przepisów w tym zakresie. Z kolei pracodawca zatrudniający do 100 pracowników może powierzyć wykonywanie zadań służby BHP pracownikowi zatrudnionemu przy innej pracy. Dodatkowo, w określonych przypadkach (np. gdy zatrudnia do 10 pracowników lub do 50 pracowników przy określonej kategorii ryzyka), sam pracodawca może wykonywać te zadania, o ile posiada odpowiednie kwalifikacje i ukończone szkolenie.
Z art. 23711 § 2 Kodeksu pracy wynika, że w przypadku braku kompetentnych pracowników, pracodawca może powierzyć wykonywanie zadań służby BHP specjalistom spoza zakładu pracy. Przepis ten wskazuje również, że zarówno pracownicy służby BHP, jak i osoby spoza zakładu muszą spełniać wymagania kwalifikacyjne oraz ukończyć odpowiednie szkolenie w dziedzinie BHP.
Interpretacja przepisów – rozbieżności w doktrynie i orzecznictwie
Na gruncie przytoczonych przepisów pojawiają się rozbieżności interpretacyjne dotyczące możliwości powierzania zadań służby BHP specjalistom zewnętrznym przez pracodawców zatrudniających więcej niż 100 pracowników. Problem ten jest szczególnie istotny, ponieważ wpływa na organizację pracy w przedsiębiorstwie oraz na koszty związane z zapewnieniem zgodności z przepisami BHP.
Pogląd dopuszczający powierzenie zadań specjalistom zewnętrznym
Część przedstawicieli doktryny (opinia dla Polskiej Konfederacji Pracodawców Prywatnych „Lewiatan” z 28.02.2005 r. oraz z 3.03.2008 r.) stoi na stanowisku, że art. 23711 § 2 Kodeksu pracy ma charakter autonomiczny i nie ogranicza możliwości powierzania zadań służby BHP specjalistom spoza zakładu pracy, niezależnie od liczby zatrudnionych pracowników. W ich opinii, gdyby ustawodawca chciał ograniczyć tę możliwość dla pracodawców zatrudniających powyżej 100 osób, wyraźnie wskazałby to w przepisach, podobnie jak uczynił to w innych regulacjach Kodeksu pracy.
Zwolennicy tego poglądu argumentują, że w warunkach gospodarki wolnorynkowej wymaganie od pracodawcy tworzenia służby BHP wyłącznie w oparciu o umowy o pracę stanowi nadmierne obciążenie. Powierzenie zadań specjalistom zewnętrznym, np. na podstawie umów cywilnoprawnych, może być bardziej elastyczne i efektywne kosztowo. Możliwość skorzystania z tego rozwiązania wciąż jednak ograniczają do uprzedniej obiektywnej analizy, że w zakładzie pracy nie ma pracowników posiadających odpowiednie kwalifikacje dla tego rodzaju funkcji. Tego typu podejście popiera również wykładnia celowościowa, która akcentuje konieczność zapewnienia profesjonalnego wykonywania zadań BHP, niezależnie od formy organizacyjnej.
Pogląd ograniczający możliwość korzystania ze specjalistów zewnętrznych
Z drugiej strony, w literaturze prawniczej oraz orzecznictwie sądowym przeważa obecnie bardziej rygorystyczne podejście. Zgodnie z nim, pracodawca zatrudniający więcej niż 100 pracowników ma bezwzględny obowiązek utworzenia służby BHP w swoim zakładzie pracy, nawet jeśli oznacza to konieczność zatrudnienia nowych pracowników z odpowiednimi kwalifikacjami.
Takie stanowisko prezentuje m.in. dr Małgorzata Mędrala, która w publikacji Prawo ochrony pracy – współczesność i perspektywy rozwoju wskazuje, że przepis art. 23711 § 1 Kodeksu pracy nakłada na pracodawcę obowiązek utworzenia służby BHP „z niczego”, czyli niezależnie od tego, czy wśród obecnych pracowników znajdują się osoby kompetentne do pełnienia tej roli.
Pogląd ten znajduje potwierdzenie w najnowszym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. W wyroku z 16 lipca 2024 r. (III OSK 71/23) NSA podkreślił, że pracodawca zatrudniający powyżej 100 osób nie ma wyboru pomiędzy utworzeniem służby BHP a powierzeniem jej zadań specjalistom zewnętrznym. Nawet w przypadku braku kompetentnych pracowników, pracodawca jest zobligowany do stworzenia służby BHP w zakładzie pracy.
W przeciwnym razie przepis art. 23711 § 1 mógłby stać się martwy, ponieważ każdy pracodawca mógłby uniknąć tego obowiązku, powołując się na brak odpowiedniego personelu i zlecając zadania BHP podmiotom zewnętrznym.
Możliwość łączenia form realizacji obowiązków BHP
Ciekawą perspektywę prezentuje dr hab. Teresa Wyka w komentarzu do Kodeksu pracy, wskazując, że specjalista spoza zakładu pracy może wspierać służbę BHP, ale nie zastępować jej w pełni u pracodawców zatrudniających powyżej 100 pracowników. Oznacza to, że pracodawca powinien utworzyć służbę BHP w zakładzie, ale może dodatkowo korzystać z usług zewnętrznych specjalistów, np. w celu uzupełnienia kompetencji czy wsparcia w określonych zadaniach (T. Wyka [w:] Kodeks pracy. Komentarz. Tom II. Art. 94–304(5), wyd. VII, red. K. W. Baran, Warszawa 2025, art. 237(11).)
Praktyczne implikacje dla pracodawców
W świetle powyższych rozważań, biorąc pod uwagę najnowsze poglądy doktryny, pracodawcy zatrudniający co najmniej 100 pracowników dążyć do utworzenia służby BHP w ramach swojego przedsiębiorstwa. Oznacza to konieczność zatrudnienia pracowników na podstawie umowy o pracę, którzy spełniają wymagania kwalifikacyjne określone w przepisach .W przypadku braku takich osób wśród obecnej załogi, pracodawca powinien rozważyć zatrudnienie nowych pracowników lub przeszkolenie istniejących, aby zapewnić zgodność z przepisami.
Zlecanie zadań służby BHP specjalistom zewnętrznym może być rozważane jako rozwiązanie uzupełniające, ale nie zamiast „własnej” wewnętrznej służby BHP. Pracodawcy powinni zachować ostrożność, ponieważ organy kontrolne, takie jak Państwowa Inspekcja Pracy, mogą uznać, że brak służby BHP w zakładzie pracy narusza przepisy Kodeksu pracy.
Zobacz więcej: Prawo pracy
Bezpłatna analiza Twojej firmy
Skorzystaj z naszego doświadczenia w prawie i podatkach. Po kontakcie przeprowadzimy dla Ciebie analizę sytuacji Twojej firmy i wskażemy, jakie działania warto podjąć, by zminimalizować ryzyko i maksymalizować korzyści.
- Indywidualne podejście: Każda firma jest wyjątkowa – dlatego analizujemy Twoje potrzeby.
- Praktyczne rekomendacje: Po naszej analizie otrzymasz klarowne wskazówki, które pomogą wprowadzić realne zmiany w Twojej firmie.
- Bezpłatna konsultacja wstępna: Pierwszy krok do współpracy nie wiąże się z żadnym zobowiązaniem.
